از چالش های سرطان اصفهان تا امید با حمایت تخصصی

در آستانه‌ هفته جهانی سرطان، دکتر علیرضا معافی، پزشک با سابقه و فوق‌تخصص بیماری‌های خون و سرطان کودکان به راهکارهایی برای مدیریت راهکارهایی برای مدیریت چالش سرطان اصفهان پرداخت. او از ضرورت آگاهی، تغییر سبک زندگی و نگاه مسئولانه جامعه به مسئله سرطان سخن گفت. وی تأکید کرد که سرطان پدیده‌ای تلخ اما قابل مهار است و شناخت و همبستگی اجتماعی، نخستین گام در مسیر مقابله با آن به‌شمار می‌رود.

پیام هفته جهانی سرطان در راستای چالش های سرطان اصفهان

دکتر معافی با اشاره به روز جهانی سرطان (۱۵ بهمن / ۴ فوریه) گفت: «این روز فرصتی است تا مردم از خود بپرسند چه میزان درباره سرطان می‌دانند و چه مقدار برای پیشگیری از آن می‌کوشند. ارتقاء آگاهی عمومی، شناخت راه‌های کاهش خطر و داشتن سبک زندگی سالم می‌تواند سرنوشت جامعه را تغییر دهد. سرطان نباید تنها واژه‌ای ترسناک باشد، بلکه باید بهانه‌ای برای رفتن به سوی زیست آگاهانه‌تر شود.»

تحول الگوی ابتلا؛ هشدار کاهش سن سرطان

به گفته وی، کاهش سن ابتلا به سرطان‌ در اصفهان و کشور از واقعیت‌های نگران‌کننده‌ امروز است. در گذشته ابتلا به سرطان در سنین پایین نادر بود، اما اکنون شاهد افزایش موارد در رده‌های سنی جوان‌تر هستیم.

این یعنی آسیب‌های زیست‌محیطی و تغییرات سبک زندگی تأثیر مستقیم خود را نشان داده‌اند.

افزایش نگران‌کننده آمار جهانی

دکتر معافی به روند تاریخی افزایش شیوع سرطان اشاره کرد و گفت: آمارها تکان‌دهنده‌اند؛ زمانی از هر سیزده نفر، یک نفر در طول عمر خود به سرطان مبتلا می‌شد. سپس این عدد به یک در چهار رسید و اکنون برخی منابع علمی از احتمال ۴۰ تا ۵۰ درصد برای ابتلا سخن می‌گویند. این وضع، نشانگر لزوم بازنگری در سبک زندگی فردی و اجتماعی ماست.

او با اشاره به تجربه‌ی شخصی خود افزود: در دهه هفتاد، بخش خون و سرطان اطفال بیمارستان اصفهان تنها پانزده تخت داشت. اما امروز حتی با افزایش تخت‌ها به چند برابر، ظرفیت پاسخ‌گویی به نیاز درمانی بیماران را نیست. این حجم از افزایش، نشانه‌ای هشداردهنده است.

نقش سبک زندگی؛ از انتخاب‌های کوچک تا تأثیرات بزرگ

پیشگیری تنها با تزریق دارو یا غربالگری زودرس ممکن نیست؛ باید از عمق زندگی آغاز شود. مصرف سبزیجات تازه، کاهش گوشت و چربی، ورزش منظم و دوری از دخانیات، تأثیر مستقیمی در کاهش خطر سرطان دارند.

به گفته وی هوای آلوده، استرس‌های روزمره، و بی‌توجهی به طبیعت، همگی زنجیره‌ای از عوامل خطر را می‌سازند. اگر هر شهروند سهم کوچک خود را در حفظ محیط زیست ادا نکند، آلودگی به تهدیدی جمعی بدل می‌شود. آلودگی هوا، آسیب به لایه اوزون و افزایش امواج الکترومغناطیسی، همه بخشی از علت‌های پنهان اما مؤثر در بروز سرطان‌اند و در بغرنج تر شدن چالش سرطان اصفهان تاثیر دارند.

نشانه‌های اولیه سرطان در کودکان؛ مرز تشخیص بین عادی و نگران‌کننده

این فوق‌تخصص بیماری‌های خون و سرطان کودکان توضیح داد: علائم اولیه سرطان در کودکان گاه با بیماری‌های ساده اشتباه گرفته شده در صورتی که علائم به محل آغاز بیماری بستگی دارد. اگر سرطان از استخوان شروع شود، دردها موضعی خواهند بود؛ اما اگر از خون منشأ بگیرد، دردها معمولا گسترده‌تراند. در نگاه کلی، شروع بسیاری از موارد شبیه به سرماخوردگی است؛ با احساس کسالت، درد عضلانی، خستگی یا رنگ‌پریدگی. تفاوت مهم این است که در عفونت‌های ویروسی معمولی، حال کودک ظرف چند روز بهتر می‌شود، اما در سرطان این وضعیت ادامه می‌یابد و گویی بهبود حاصل نمی‌شود.

دکتر معافی افزود: درد استخوانی یکی از علائم اصلی در سرطان‌های خون است. اگر دردها در یک ناحیه خاص متمرکز باشند، می‌تواند نشانه‌ تومور موضعی باشد؛ اما دردهای منتشر، بیش‌تر به سرطان‌های سیستمیک اشاره دارند. با این حال، نباید هر درد استخوانی را سرطان دانست. برخی کودکان پرتحرک در پایان روز از درد پا شکایت می‌کنند و این طبیعی است. آنچه باید جدی گرفته شود، دردهای مداوم یا شبانه است یا وقتی کودک در راه‌رفتن میلنگد، از بازی زود خسته می‌شود، یا درد او شب‌ها بیدارش می‌کند.

وی همچنین هشدار داد: تب‌های طولانی و مداوم، سرفه‌هایی که به جای کاهش بدتر می‌شوند، یا هر درد بدون علت واضح که هفته‌ها ادامه دارد، باید توسط پزشک بررسی شود. نمی‌گویم هر علامتی الزاما سرطان است، اما والدین باید حساس باشند و با متخصص اطفال خود مشورت کنند؛ گاه برای اطمینان، نظر متخصص خون و سرطان کودکان نیز لازم است.

چالش‌های درمانی و روانی سرطان در کودکان

دکتر معافی در بخش دیگری از گفت‌وگو، تفاوت‌های درمان سرطان کودکان با بزرگسالان را چنین توصیف کرد: بزرگ‌ترین چالش، نه فقط جسم که روح کودک است. کودکان درک روشنی از بیماری ندارند و گاهی درد و درمان را با ترس، خشم یا بی‌اعتمادی پاسخ می‌دهند. روان خانواده نیز درگیر می‌شود، زیرا دیدن رنج کودک برای والدین طاقت‌فرساست. درمان مؤثر هنگامی معنا پیدا می‌کند که تیم درمان، روان‌شناس، پرستار و خانواده دست در دست هم کار کنند تا چالش سرطان اصفهان و هرجای دیگری قابل مدیریت باشد.

او افزود: درمان در کودکان به مراقبت همه‌جانبه نیاز دارد که از تغذیه و دارو تا حمایت عاطفی را شامل می شود. کودک علاوه بر جسم، به امید نیاز دارد؛ باید باور کند که درمان می‌شود. این باور، خود بخشی از درمان است.

نقش سبک زندگی؛ از انتخاب‌های کوچک تا تأثیرات بزرگ

پیشگیری تنها با تزریق دارو یا غربالگری زودرس ممکن نیست؛ باید از عمق زندگی آغاز شود. مصرف سبزیجات تازه، کاهش گوشت و چربی، ورزش منظم و دوری از دخانیات، تأثیر مستقیمی در کاهش خطر سرطان دارند.

به گفته وی، هوای آلوده، استرس‌های روزمره و بی‌توجهی به طبیعت، همگی زنجیره‌ای از عوامل خطر را می‌سازند. اگر هر شهروند سهم کوچک خود را در حفظ محیط زیست ادا نکند، آلودگی به تهدیدی جمعی بدل می‌شود. امواج الکترومغناطیسی، آسیب به لایه اوزون و افزایش مواد شیمیایی نیز بخش دیگری از علت‌های پنهان اما مؤثر در بروز سرطان‌اند.

پیشگیری از کودکی؛ سرمایه‌گذاری برای آینده

دکتر معافی تأکید کرد پیشگیری از سرطان باید از تولد آغاز شود. تغذیه با شیر مادر، واکسیناسیون منظم و آموزش سبک زندگی سالم به کودکان، پایه‌های جامعه‌ای مقاوم در برابر سرطان هستند. وقتی عادت درست از کودکی شکل بگیرد، فرد آینده‌ای سالم‌تر خواهد داشت.

تفاوت درمان سرطان در کودکان و بزرگسالان

در پاسخ به این سؤال که «بزرگ‌ترین چالش‌های درمانی و روانی سرطان در کودکان در مقایسه با بزرگسالان چیست؟»، گفت: سرطان همیشه سخت است، فرقی نمی‌کند کودک باشد یا بزرگسال. اما در کودکان، تلخی ماجرا عمیق‌تر است. آن‌ها در دنیایی بیمار می‌شوند که در شکل‌گیری‌اش هیچ نقشی نداشته‌اند. شاید همین احساس ناتوانی است که خانواده‌ها را بیش از هر چیز می‌آزارد.

دکتر معافی درباره‌ی تفاوت‌های بالینی ادامه داد: خوشبختانه سرطان در کودکان شانس درمان بسیار بالاتری دارد. دست‌کم ۷۰ درصد و در برخی انواع تا ۹۰ درصد. این رقم امیدبخش است، اما دشواری کار در آن است که کودکان نمی‌توانند نشانه‌های بیماری خود را بیان کنند. کودکی دو یا سه ساله فقط گریه، بی‌قراری یا تغییر رفتار نشان می‌دهد و والدین باید با دقت، این نشانه‌ها را دریابند.

این فوق‌تخصص بیماری‌های خون و سرطان کودکان همچنین بر نقش خانواده‌ها تأکید کرد: نمی‌خواهم هراس ایجاد کنم؛ اما خانواده باید هوشیار باشد. تفاوت میان خستگی معمولی با نشانه‌ی بیماری، در تداوم و الگوی رفتاری کودک است. اگر احساس می‌کنند فرزندشان نسبت به قبل تغییر کرده، کمتر بازی می‌کند، زود خسته می‌شود، یا دردهای مکرر دارد، باید پیگیری کنند، نه با نگرانی، بلکه با آگاهی.

وی درباره وظیفه‌ حمایت عاطفی خانواده افزود: کودک نیاز دارد باور کند که درمان می‌شود. امید، بخشی از درمان است. خانواده‌ها باید در تمام مراحل کنار او باشند، با آرامش، با لبخند و همراهی. نتیجه درمان در کودکانی که حمایت عاطفی دریافت می‌کنند، به مراتب بهتر است.

تحلیل زیرساخت‌های درمانی

دکتر معافی بر لزوم برنامه‌ریزی برای آینده و بحران تأمین دارو تأکید کرد. وی در ادامه‌ گفت‌وگو، به ارزیابی زیرساخت‌های کنونی پزشکی اصفهان در مواجهه با موج رو به افزایش سرطان پرداخت و کمبودها را در دو محور اصلی تبیین نمود: ظرفیت فیزیکی و دسترسی به داروها.

ظرفیت درمانی: جبران گذشته و نگاه به آینده

وی با اشاره به تلاش‌های صورت گرفته در سال‌های اخیر، سطح کنونی خدمات درمانی را در مدیریت چالش سرطان اصفهان همچنان ناکافی دانست و در تشریح این وضعیت گفت: نمی‌توان از زحمات کشیده شده چشم پوشید. زمانی، در سال ۱۳۷۵، ما در اصفهان تنها ۱۵ تخت برای درمان سرطان اطفال داشتیم. امروز با افزایش تخت‌ها در بیمارستان سیدالشهدا به ۳۶ تخت و استفاده از ظرفیت‌هایی چون تخت های بیمارستان میلاد و حتی بخش‌هایی از امکانات جراحی زنان در مواقع اضطراری، وضعیت بسیار بهتر شده است. با این حال این توسعه‌ی ظرفیت، از روند افزایش شیوع عقب‌تر است. نکته‌ حائز اهمیت این است که جمعیت زیر ۱۵ سال کشور نسبت به سال حدود 1375 کاهش یافته است، اما با وجود این، شاهد افزایش ابتلا به سرطان هستیم. این یعنی نرخ بروز سرطان در هر فرد در جامعه به شکل نگران‌کننده‌ای بالا رفته است.

هزینه‌های سنگین و مشکلات بیمه

محور دوم چالش، به تأمین داروهای حیاتی بازمی‌گردد؛ جایی که مسئولیت اجتماعی و اقتصادی مستقیما بر دوش خانواده‌ها سنگینی می‌کرد: مشکل دیگر، مسئله‌ی دارویی است. کمبود دارو، گرانی افسارگسیخته و مشکلات بیمه‌ای برای بسیاری از داروهای تخصصی، واقعیت تلخی است.

وی با ذکر یک مثال عمق این بحران را بیان کرد: «بیماری را می‌دیدم که برای یک دوره‌ درمانی کوتاه‌مدت، مجبور شده بود ۱۷۰ میلیون تومان دارو را از بازار آزاد تهیه کند و این در حالی است که برخی داروهای دیگر به ارقام نزدیک به چند میلیارد تومان نیز می‌رسند. تأمین این هزینه‌ها برای خانواده‌هایی که درگیر یک بیماری سخت هستند، مصیبتی مضاعف است.»

نقش حیاتی خیریه‌ها در مسیر درمان سرطان: از مالی تا تخصصی

این فوق‌تخصص بیماری‌های خون و سرطان کودکان ادامه داد: کمک‌ها باید تخصصی و هدفمند باشند؛ موسسات تخصصی پلی میان توان مالی و نیاز بیمار هستند.

دکتر معافی به تأثیر حمایت‌های جانبی بر طول درمان طولانی بیماران سرطانی پرداخت و نقش نهادهای مردمی و خیریه‌ها را حیاتی توصیف کرد.

وی بیان داشت: در مسیر طولانی درمان، که گاهی ماهیت آن ماه‌ها و سال‌ها را در بر می‌گیرد، نیازهای بیمار فراتر از ویزیت و داروی صرف است. نیاز به حمایت‌های جانبی، روانی، و تأمین هزینه‌هایی که پوشش بیمه‌ای ندارد، یک معضل بزرگ است.

چالش های سرطان اصفهان و تحول در ماهیت کمک‌ها

دکتر معافی با اشاره به تغییرات اجتماعی، رویکرد سنتی کمک‌رسانی را ناکارآمد دانست و گفت: کمک‌های روزگار گذشته، بیشتر «محله محور» بود. انسان در محله‌ خود، همسایه‌اش را می‌شناخت و به طور غریزی یاری می‌رساند. اما امروز با سرعت زندگی مدرن، حتی از حال و روز همسایه‌ کنارمان بی‌خبریم. کمک‌های امروز باید تخصصی‌تر شوند؛ نیازمند دانش و بینش هستند.

وی ادامه داد: کمک مالی تنها بخش کوچکی از نیاز است. اما چالش اصلی این است که یک فرد عادی، توانایی شناسایی دقیق نیازهای خاص هر بیمار (مثلا نوع تغذیه، حمایت روانی خاص، یا هزینه‌های جانبی مربوط به اسکان موقت) را ندارد. تلاش انفرادی در این زمینه اغلب پراکنده و غیرهدفمند است.

ضرورت حمایت از نهادهای تخصصی

دکتر معافی پیشنهاد اصلی خود را در سپردن این نقش به موسسات متمرکز و با تجربه قرار داد: موسساتی همچون «خیریه کسا» که زندگی خود را وقف شناخت این بیماران و نیازهای آن‌ها کرده‌اند، پلی حیاتی میان توان مالی جامعه و نیاز واقعی بیمار ایجاد می‌کنند. آن‌ها هستند که تجربه بزرگی دارند، بیماران را می‌شناسند و می‌توانند کمک‌ها را به شکلی هدفمند و دقیق به دست نیازمند برسانند.

او با تأکید بر اهمیت مالی در کنار حمایت‌های دیگر، نتیجه‌گیری کرد: اگرچه نیازها صرفا مالی نیستند. اما باید اذعان کرد که در مدیریت چالش سرطان ، بدون پشتوانه‌ مالی، بسیاری از نیازهای دیگر نیز برآورده نخواهند شد. ما که وقت و تخصص لازم برای شناسایی هدفمند را نداریم، باید کمک‌های خود را به این موسسات معتبر بسپاریم. آن‌ها تضمین می‌کنند که حمایت ما در مسیری درست و برای حل بزرگ‌ترین موانع بیماران سرطانی هزینه شود.